homecontactkennisbankinloggensitemapzoeken  
vorige pagina pagina afdrukken
nzv uitgevers

Waar komen kerkgebouwen vandaan?

...

Beeldmateriaal: ‘Van huiskerk naar Basiliek’

1 Keizer Constantijn met Basilica Trier.JPG 

Dia’s 1 - 10

Het verhaal begint ver weg: in de vestingstad Dura Europos, die wel als ‘het Pompeï van Syrië’ wordt omschreven. Bij opgravingen werd daar een huis uit circa 250 na Chr. ontdekt, waar christenen hun bijeenkomsten hielden. Destijds richtten zij met hun 2  Dura Europos.jpggeloofsgenoten eenvoudigweg een woonhuis in om de bijeenkomsten en het doopritueel mogelijk te maken. Kortom: in de eerste eeuwen waren er helemaal geen ‘typische’ kerkgebouwen zoals wij die nu kennen. De samenkomsten van de toenmalige ‘huisgemeenten’ waren informeel, kleinschalig en voor buitenstaanders onopvallend.

In de eerste eeuwen behoorden de christenen overigens tot een kleine minderheid, die bij tijd en wijle te maken kreeg met vervolgingen. In de Syrische grensplaats Dura Europos was dat waarschijnlijk niet het geval. Uit de opgravingen blijkt dat de bewoners allerlei uiteenlopende religies aanhingen, die naast elkaar werden beleden zonder dat daar kennelijk onderlinge spanningen uit voort kwamen. Omstreeks 256 kwam aan deze situatie een eind toen de Perzen na een hevige strijd de stad wisten te veroveren. Dura Europos werd nadien niet meer herbouwd en verdween onder het zand. Inclusief een tempel, de plaatselijke synagoge en de christelijke huiskerk.

 

Links

 

Dia’s 11 - 42

Met de komst van de nieuwe Keizer Constantijn de Grote (303 - 337) kwamen er grote veranderingen tot stand. Hij vaardigde het Edict van Milaan uit (313), waarmee er binnen zijn rijk een tijd van godsdienstvrijheid aanbrak. Er kwam gelukkig een eind aan de afschuwelijke christenvervolgingen, die onder andere ten tijde van de keizers Decius, Diocletianus en Galerius vele slachtoffers hadden geëist. Constantijn was bepaald geen zachtzinnige figuur, maar net zoals zijn vader een keiharde generaal. Met de toepassing van grof geweld had hij als geschoolde militair en politicus geen enkele moeite.

In religieuze zin kunnen we Constantijn beschouwen als een monotheïst. Maar aan Joden had hij geen enkele boodschap. Zelf vereerde hij jarenlang de zonnegod Sol Invictus. Over zijn beweegredenen om de christenen te begunstigen zijn verschillende theorieën in omloop. Het is niet onwaarschijnlijk dat zijn moeder hem op het spoor van de christelijke religie heeft gezet. Gelet op de overleveringen ging haar hart uit naar het Evangelie van Jezus Christus. In ieder geval heeft zij haar paleis in Trier (de vroegere residentie van Constantijn) aan de plaatselijke christelijke gemeenschap geschonken, als bouwplaats voor een nieuwe kerk.

Eenmaal aan de macht heeft Constantijn ook in Rome een kerk laten bouwen. Daarbij werd eenvoudigweg uit gegaan van het bekende grondplan van de Romeinse Basilica: de grootste publieke ruimte die de Romeinen in die tijd kenden.

Zowel de eerste christelijke Basiliek van Rome, als de Basiliek van Trier is naar de apostel Petrus genoemd. Het was de bedoeling dat de Basiliek van Trier (tussen haakjes: het oudste gebouw van Duitsland) als ‘de St. Pieter boven de Alpen’ zou gaan fungeren.

Zodra Constantijn eenmaal had besloten om naar Byzantium te verhuizen en deze stad als ‘Nova Roma’ te laten verbouwen, verrees ook daar een christelijke Basiliek. Die werd aan de 12 heilige Apostelen van Jezus Christus gewijd. De apostel Andreas werd als de beschermheilige van Byzantium verkoren.

3 Sandaal van Apostel Andreas.jpgVoor de Romeinen, die gewend waren om tempels te bezoeken, was het fenomeen van de christelijke Basiliek iets geheel nieuws. In de betrekkelijk kleine Romeinse tempels stonden vanouds namelijk beelden van de goden. Er was daar dan ook niet voorzien in ruimte voor bijeenkomsten van gelovigen. De gebruikelijke godsdienstige festiviteiten vonden in de buitenlucht plaats.

In de christelijke Basilieken kwamen de geloofsuitingen en de belevingen van de gelovigen centraal te staan. Het Evangelie werd verkondigd en er was een aanbod van geheel nieuwe geloofsrituelen. Achteraf bekeken kun je zeggen dat de plaats van de voormalige godenbeelden werd ingeruild door relikwieën van allerlei aard. Naar men destijds dacht, ging daar een magische kracht van uit. Zo werden in de nieuwe Basiliek van de 12 Apostelen in Byzantium stoffelijke resten en bezittingen van de heiligen Andreas, Lucas en Timotius verzameld. Dat de meeste verering naar de overblijfselen van Andreas uitging, laat zich gemakkelijk verklaren. Hij was immers door Jezus zelf als discipel geroepen en hij had Jezus hoogst persoonlijk van zeer dichtbij meegemaakt.

Het is heel opmerkelijk, maar niet toevallig, dat we in de schatkamer van de St. Pieterbasiliek in Trier uitgerekend relikwieën van Andreas tegenkomen. Men neemt aan dat er vanuit het keizerlijke huis in Byzantium (na 337: Constantinopel) een directe relatie is onderhouden met de vroegere woonplaats Trier. De relikwieën van Trier die naar Constantinopel verwijzen, worden - historisch bekeken - nog steeds van veel grotere betekenis geacht dan de relikwie van het naadloze kleed van Jezus uit Nazareth, dat de Romeinse soldaten vlak voor zijn kruisiging onder elkaar verdobbelden.

 

Links

 

 

 

Dia’s 43 - 55

Als de Sint Pieter ter sprake komt, zullen we ongetwijfeld eerder associaties krijgen met Rome dan met Trier. Dat is ook niet verwonderlijk. Volgens oude tradities is de apostel Petrus immers niet in Trier, maar in Rome gekruisigd (ondersteboven als een crimineel) en later in de naar hem genoemde Basiliek 4 St. Pieter.jpgvan Rome begraven. In dit verband melden we nog een interessant detail. Bij een forensisch onderzoek in de zestiger jaren van de vorige eeuw, trokken de wetenschappers de conclusie dat de stoffelijke resten in het graf van Petrus zouden toebehoorden aan een man van rond de 60 jaar uit de tijd van Jezus. Dat gegeven bracht de toenmalige Paus Paulus VI er in 1968 toe om te zeggen dat de gevonden resten zeer waarschijnlijk van Petrus zijn.

Het beeldmateriaal geeft een eerste impressie van het exterieur en interieur van ‘de nieuwe’ St. Pieter, waarvan de bouw in 1506 begon en in 1626 werd afgesloten. De immens grote ‘Basilica Papale di San Pietro in Vaticano’ heeft de vorm van een koepelbasiliek en kan 60.000 kerkgangers bevatten.

 

Links

 

Dia’s 56 - 79

De keizerstad Constantinopel werd in 1453 na een belegering van 53 dagen veroverd door de Sultan Mehmed. De stad werd onder de latere naam Istanbul 5 Mehmed I -  de Veroveraar van Constantinopel.jpg ...vervolgens het centrum van het Rijk van de Turkse Ottomanen (1453–1922). Na de verovering werd de Hagia Sophia, net zoals andere kerken, van minaretten voorzien en getransformeerd tot een moskee. De sultan nodigde gevluchte Orthodoxe en Katholieke inwoners uit om weer terug te keren in de ontvolkte stad. Na 1520 brak een periode van economische opbloei aan. Het beeldmateriaal geeft een impressie van de huidige Aya Sofia, die thans de status heeft van een Museum. Van de eerder genoemde Basiliek van de 12 Apostelen, met de indrukwekkende graven van de Byzantijnse keizers, kunnen we geen plaatje laten zien. De graven van de keizers werden al in 1204 door kruisvaarders leeggeroofd. En de basiliek werd uiteindelijk door Sultan Mehmed afgebroken en vervangen door de huidige moskee Fatih Cami (de moskee van de veroveraar) , waar Mehmed zelf werd begraven.

 

Links

 

Dia’s 80 - 93

In het laatste deel van de diaserie wordt enige aandacht besteed aan het Oecumenische Patriarchaat van Constantinopel. Onder de huidige Patriarch Bartelomeus I (de 270e opvolger van de apostel Andreas) vallen ruim 250 miljoen Orthodoxe gelovigen over de hele wereld. In Istanbul zelf is het aantal Orthodoxen, - vooral vanwege problemen van politieke en maatschappelijke aard, teruggelopen tot slechts 4000 zielen. Dat neemt niet weg dat Patriarch Bartolomeus I nog steeds een zeer belangrijke politieke positie inneemt. Zo kreeg hij onlangs bezoek van de nieuwe Amerikaanse president Obama. En 6 Paus & Patriarch.jpgrecentelijk kwam Paus Benedictus XVI nog bij hem langs. De Paus en de Patriarch kwamen samen tot de conclusie dat het principe van godsdienstvrijheid een voorwaarde zou moeten zijn voor de toetreding van Turkije tot de Europese gemeenschap.

De verstandhouding tussen de beide kerkleiders is uitstekend. In het verleden lagen de kaarten geheel anders. Zo liet een vorige Paus in 1054 zowaar een banbul bezorgen op het hoofdaltaar van de Hagia Sophia. Dat leverde een eeuwenlange scheiding (schisma) op tussen de christelijke kerken in het westen en het oosten. De achterliggende kwestie hing vooral samen met de vraag naar het primaat (de eerste plaats in de kerkelijke rangorde). Deze vraag ligt in deze tijd van wederkerig respect niet meer op tafel. Patriarch Bartolomeus I is een realist die voor pragmatische benaderingen kiest.

In de diaserie zie je tenslotte nog enkele foto’s uit de kerk van de Oecumenische Patriarch van Constantinopel, die gewijd is aan de heilige martelaar Georgios. De iconenwand is erg mooi. (Tussen haakjes: in de Orthodoxe beleving zijn iconen bij wijze van spreken ramen waardoor de heiligen in de hemel present zijn op aarde.) Maar uitzonderlijk is de zwarte zuil waar je als buitenlander en passant door Orthodoxe gelovigen op wordt geattendeerd. Volgens zeggen gaat het om een deel van de zuil waaraan Jezus bij de geseling voor zijn kruisdood in Jeruzalem werd vastgebonden. Deze zuil maakte ooit deel uit van de relikwieën in de Basiliek van de twaalf Apostelen. De veroveraars waren wel geïnteresseerd in goud en edelgesteenten. Maar niet in een waardeloze stenen zuil. Vandaar dat ‘de zuil der geseling’ tot op de dag van vandaag bewaard is gebleven.

 

Links

 

 

>>> Naar de diaserie in Rubriek 19 van de Beeldbank

 

>>> terug