homecontactkennisbankinloggensitemapzoeken  
vorige pagina pagina afdrukken
nzv uitgevers

Proefschrift over kinderbijbels

...

Samenvatting

Nederland heeft een rijke traditie van drie eeuwen kinderbijbels en verwante ‘vertalingen’ van Bijbelgedeelten voor Cover - W. van der Meiden.jpgkinderen. Naar deze kinderbijbels - bijna 900 verschillende uitgaven - is nauwelijks wetenschappelijk onderzoek gedaan. In zijn toegankelijk geschreven promotiestudie brengt Willem van der Meiden dit veld in kaart. Hij onderzoekt de ontwikkelingen in het genre en plaatst de kinderbijbels in de context van de theologische, kerkelijke en maatschappelijke ontwikkelingen van hun tijd. Tevens laat hij zien hoe kinderbijbels de pedagogische visies van de afgelopen eeuwen weerspiegelen. Er wordt in de geïllustreerde promotiestudie tevens aandacht besteed aan de rol van het beeld in kinderbijbels. De Nederlandse ontwikkelingen worden vergeleken met die in het buitenland. De bronnenstudie wordt afgesloten met een omvangrijke lijst van in Nederland verschenen kinderbijbels.

  • De handelseditie van dit proefschrift is verkrijgbaar bij Uitgeverij Verloren in Hilversum. De prijs bedraagt 35 euro. ISBN 978-90-8704-120-5.

 

Opleidingsdidactische topic

Op dit moment hebben we nog geen kennis kunnen nemen van de inhoud van het proefschrift van Willem van der Meiden. Desalniettemin gaan we er op Kinderbijbel OT Cramer Schaap - Ploegsma blz ...voorhand van uit dat het proefschrift inspiratie kan opleveren voor het curriculum van de lerarenopleidingen basisonderwijs. Dat zal zeker gelden voor de opleidingen die nadrukkelijk waarde hechten aan het vertellen van verhalen uit de joodse en christelijke traditie. Overigens kan men afgaande op bevindingen tijdens de eerste cyclus van de DCBO-visitaties concluderen dat de aandacht voor kinderbijbels binnen het opleidingsonderwijs anno nu niet meer vanzelfsprekend is. Eigenlijk is dat zeer opmerkelijk, omdat er een nu eenmaal een evidente overeenkomst bestaat tussen het werk van de auteurs van kinderbijbels en de vertelpraktijken van leerkrachten. Net zoals de auteurs van kinderbijbels staan (aankomende) leerkrachten voor de niet geringe uitdaging om verhalen van toen te vertolken voor kinderen van nu.

Alleen al om die reden is het voor aankomende leraren de moeite waard om op een kritische wijze te leren kijken naar de verschillende manieren waarop kinderbijbelschrijvers hun verhaalstof selecteren, interpreteren en vertolken.

 

Een tweede reden om kinderbijbels als opleidingsdidactische topic aan de orde te stellen is het gegeven dat Pabo-studenten geneigd zijn om bij de voorbereiding van hun godsdienstlessen kinderbijbels te raadplegen. Dat is tot daaraan toe. Maar het is een dubieuze zaak wanneer verhalen uit kinderbijbels eenvoudigweg worden overgenomen als vertelling voor de godsdienstles. Maar eerlijk gezegd is dat niet zondermeer euvel te duiden. Zeker niet wanneer de op de basisschool gehanteerde godsdienstmethode slechts op summiere wijze in de nodige handreikingen voorziet. Daar komt nog bij dat het voor Pabo-studenten niet eenvoudig is om terzake dienende achtergrondinformatie te vinden.

 

Passe - Partouts

Aan het gebruik van kinderbijbels als bronmateriaal bij de onderwijsvoorbereiding zit een keerzijde. Op de inhoudelijke kwaliteit van kinderbijbels valt namelijk nogal het een en ander aan te merken. We volstaan hier met een enkele kanttekening. Drs. Anton B. Lam, pedagoog voor de bijbelvakken aan de christelijke pedagogische academie ‘de Klokkenberg’ te Nijmegen, signaleerde zo’n veertig jaar geleden al het opmerkelijke fenomeen van de ‘passe-partouts’. Daarmee doelde hij op de subjectieve denkschema’s, die bewust of onbewust door de schrijvers van kinderbijbels over de verhalen uit de Bijbel worden gelegd. En wel zodanig dat de oorspronkelijke betekenissen van dePasse - Partouts.jpg verhalen achter persoonlijke vooronderstellingen en moralistische zienswijzen verdwijnen. In zijn nog steeds lezenswaardige publicatie: ‘Het gegeven woord’ (eerste druk: 1968), besteedde collega Lam onder de veelzeggende titel ‘Het woord aan het woord laten’ een compleet hoofdstuk aan de valkuil van de ‘passe-partouts’. Daarin beschrijft hij een drietal hardnekkig terugkerende ‘passe - partouts’, te weten: 1) ‘God beloont de goeden & straft de kwaden’; 2) ‘De exemplarische geloofsgetuige’; 3) ‘God / Jezus kan alles’. We geven een beknopte toelichting.

  

  • Bij het eerste passe - partout wordt steevast van een zwart - wit tegenstelling uitgegaan, waarbij de hoofdpersoon vanuit een idealiserend perspectief wordt neergezet en op de een of andere manier wordt beloond. Zo wordt van Abel in een kinderbijbel van Anne de Vries zowaar gezegd dat hij als eerste mens in de hemel kwam. Het opmerkelijke van het verhaal over Kaïn en Abel in het boek Genesis is echter dat God uitgerekend met Kaïn verder gaat. Dat bijzondere gegeven wordt in de betreffende kinderbijbel geheel weggelaten
  • Bij het tweede passe - partout krijgt de hoofdpersoon de trekken van een ideale figuur. Om die reden worden negatieve aspecten van de hoofdpersoon bijvoorbaat weggepoetst. Zo kan het gebeuren dat personen als Jozef en David worden getypeerd als voorbeeldige gelovigen.
  • Het derde passe - partout komt regelmatig voor de dag bij wonderverhalen. De wonderen van Jezus worden echter absoluut niet beschreven als mirakelen waarmee Jezus zichzelf bewijst, maar als (voor)tekenen van de omgekeerde wereld van het komende koninkrijk van God. Maar wanneer je daar geen weet van hebt, en uitgaat van een gebruikelijk denkschema, gaat de betekenis van wonderen die Jezus doet de mist in.

 

Over het fenomeen van de passe - partouts in kinderbijbels is veel meer te zeggen. We volstaan hier met de het belangrijkste punt van kritiek. Passe - partouts doen geen recht aan de authentieke betekenissen die leerlingen in Bijbelverhalen kunnen ontdekken.

 

De door Anton Lam gesignaleerde passe-partouts kwamen in het Rapport van het Nederlands Bijbelgenootschap en de Katholieke Bijbelstichting over kinderbijbels (1972) terug als kritische aandachtspunten. Aan de problematiek van de passe - partouts werd vervolgens in de leerplannen van de Pabo’s veel aandacht besteed. Het boek ‘Het gegeven woord’ werd in veel opleidingen als verplichte literatuur ingevoerd. Ook buiten het opleidingsonderwijs ontving Anton Lam veel waardering voor zijn vernieuwende godsdienstpedagogische inzichten. ‘Het gegeven woord’ werd in korte tijd vier keer herdrukt. Helaas heeft Anton zijn godsdienstpedagogische levenswerk niet kunnen voortzetten. In 1970 werd hij - op weg naar een vergadering van de commissie Diploma Bijbels Onderwijs, slachtoffer van een verkeersongeluk. Zijn vrouw Hanna Lam verzorgde in 1973 een vierde druk van ‘Het gegeven woord’. Hanna Lam is vooral bekend geworden als schrijfster van godsdienstige liedteksten voor het basisonderwijs, zoals die te vinden zijn in de bundel ‘Alles wordt nieuw’.

 

 

>>> terug