homecontactkennisbankinloggensitemapzoeken  
vorige pagina pagina afdrukken
nzv uitgevers

JOHAN VALSTAR / MEI JULI 2014

...

Godsvoorstellingen: kindertheologische perspectieven

Johan Valstar

Intro

De fenomenen van religie en godsdienst zijn zo oud als de menselijke geschiedenis. In musea zijn daar allerlei herinneringen van terug te vinden. (3) Echnaton met de Zonneschijf. Circa 1350 ...Zoals bijvoorbeeld de bijgaande afbeelding van farao Echnaton, met zijn gezin en de goddelijke Zon (circa 1350 v. Chr.).
Deze oude voorstelling roept onwillekeurig associaties op met bijbelse figuren zoals Jozef en Mozes en het verhaal van de uittocht uit Egypte. En met de Godheid die zich aan Mozes bekend maakte met de bijzondere naam JHWH. Die herinnering vinden we tot op de dag van vandaag terug bij de monotheïstische godsdiensten van de Joden, Christenen en Islamieten. Zij hebben met elkaar gemeen dat zij uitgaan van één God, die zich in een heilig boek heeft geopenbaard.
Daarnaast vinden we in de wereld van nu nog tal van andere religies, met manifestaties van soms ontelbaar veel goden. Hoe we daar ook tegenover staan: in de loop van de geschiedenis zijn allerlei fenomenen van religie en godsdienst een constant cultureel gegeven gebleven.

 

Nu heeft de school de taak om kinderen op de culturele omgeving te oriënteren en in pedagogische zin toe te rusten voor het leven. Nog afgezien van het recht daarop, hebben ze gewoon een adequate oriëntatie op de pluriforme wereld nodig, willen ze zich daarin thuis kunnen voelen en hun eigen levensweg in de ingewikkelde samenleving kunnen bepalen. Het terrein van religie en godsdienst niet uitgezonderd.
Wie zich evenwel wil verdiepen in vakliteratuur over Godsvoorstellingen van kinderen, zal die opmerkelijk genoeg maar spaarzaam vinden. Die bevinding doet vermoeden dat deze thematiek, - althans in het Nederlandse taalgebied, kennelijk geen hot item is.

Uit de praktijk: Charlotte

Elke leerling is uniek. Elke leerling komt met een volstrekt eigen biografie de basisschool binnen. Ook ten aanzien van het religieuze of godsdienstige domein.
Daarvan is de tienjarige Charlotte een sprekend voorbeeld. Haar leerkracht stelde aan het begin van het cursusjaar de vraag: ‘Wanneer hebben jullie voor de eerste keer over God nagedacht?' Charlotte:

 

'Eigenlijk toen ik in groep 1 ben gekomen en toen we verhalen uit de Bijbel kregen. Voor die tijd wist ik echt helemaal niet dat er zo iemand als Jezus of God is.'

Desgevraagd vertelt Charlotte wat zij van Jezus of God weet:

‘Hij leeft in de hemel boven Frankrijk, met een vrouw en drie kinderen. En Jezus de oudste zoon is al weggegaan.'

 

We mogen aannemen dat godsdienst voor Charlotte een tamelijk onbekend terrein is. Wat zij op haar manier vertelt, is overigens kenmerkend voor de wijze waarop leerlingen nieuwe kennis proberen in te passen in hun denkwereld. Aan Charlotte kunnen zien hoe moeilijk dat is.

Uit de praktijk: Thomas

Kleuter Thomas heeft zo op het eerste gezicht een tekening gemaakt van twee volwassenen en een kind. Als de juf hem vraagt wie de drie personen zijn, (4) Thomas - V&O p. 67.jpgvertelt Thomas tot haar verbazing dat hij niet zijn vader en moeder heeft getekend, maar God (links), Jezus (rechts) en zichzelf in het midden. Thomas plaatst wat hij over God en Jezus heeft gehoord in een voorstelling die die herkenbaar is voor een kleuter. In termen van Piaget gaat het hier om een assimilatie: God en Jezus worden ingepast in een het bestaande denkschema van het gezin.

 

In de verbeelding van Thomas zijn God en Jezus voorstelbaar als gewone mensen, net zoals zijn vader en moeder. In de godsdienstpsychologie is dit een bekend gegeven: de godsvoorstelling van (jonge) kinderen is antropomorf (mensvormig). Het beeld dat zij van hun ouders hebben kan daarbij als een motief en model fungeren. En wanneer we er van uit mogen gaan dat Thomas liefhebbende ouders heeft, is dat eigenlijk ook begrijpelijk. Ouders zijn de eersten die hun kinderen geborgenheid en veiligheid bieden. En het is niet onwaarschijnlijk dat Thomas, juist op basis van wat hij inmiddels via verhalen uit de Bijbel heeft gehoord, God en Jezus op het eerste gehoor tekent in een setting waarmee hij vertrouwd is.
Wanneer we de uitleg van Thomas op ons laten inwerken, krijgen we de indruk dat hij zich kennelijk tussen Jezus en God op zijn gemak voelt. Het is opmerkelijk dat Thomas in de tekening naar de figuur van Jezus zijn hand uitsteekt. Dat zou een aanknopingspunt kunnen zijn voor een gesprek met Thomas. Staat Jezus misschien dichter bij hem dan God?
Of die interpretatie juist is, kan alleen Thomas zèlf vertellen. Zonder zijn eigen commentaar kun je de bedoeling van zijn tekening in ieder geval niet interpreteren.

Biografisch

Bij de verhalen over Charlotte en Thomas kunnen we de volgende kanttekening maken.
Kinderen hebben bij wijze van spreken geen omlijnd Godsbeeld in hun hoofd dat zij desgevraagd eenvoudigweg op papier zetten. Wat zij tekenen is veeleer associatief en fragmentarisch. Zij geven God wisselend antropomorf, symbolisch, of anderszins weer. Maar altijd vanuit hun eigen biografische ervaringen. Hun denkwijze hangt begrijpelijkerwijze in hoge mate af van de manier waarop zij van huis uit al dan niet religieus of godsdienstig zijn gesocialiseerd en daaraan in meerdere of mindere mate persoonlijke betekenissen ontlenen.

 

>>> Lees verder

 

GOD ANNO 1270

(1) God anno 1270.jpg

 

 

Waar komen traditionele godsvoorstellingen vandaan? In ieder geval niet uit de Bijbel (vgl.: het verbod om beelden te maken in Deuteronomium 4: 16-18).
Interessant is in dit verband de bijgaande afbeelding uit 1270, die werd vervaardigd door een onbekende Franse kunstenaar.
Op het eerste gezicht zien we God als de schepper van hemel en aarde. Maar wie goed kijkt, zal ontdekken dat de kunstenaar God uit eerbied in de gestalte van Jezus Christus heeft weergegeven.

GOD ANNO 1534

(2) God anno 1534.jpg

 

 

Met de opkomst van de boekdrukkunst ontstond rond 1500 de behoefte om de bijbel van beeldmateriaal te voorzien. Zo maakte de kunstenaar Lucas Cranach de Oude in 1534 vanuit het toenmalige platte wereldbeeld een voorstelling van God als de schepper van hemel en aarde.

God is heel concreet als man met een baard afgebeeld.