‘Kinderen en jongeren willen over God praten'

Kinderen en jongeren hebben zo hun eigen ideeën over God. Die kunnen per leeftijdsfase verschillen. Tijdens het veertiende Europese Theologische Congres aan de Universiteit van Zürich ging de godsdienstpedagoge prof. Petra Freudenberger - Lötz nader in op ontwikkelingen die kinderen en jongeren in het domein van godsdienst en religie doormaken. Zij legde tevens de vinger bij het heikele aspect van de godsdienstpedagogische communicatie. Prof. Freudenberger - Lötz stelde dat kinderen graag op een open manier over God willen praten en discussiëren. Maar dat het hen opvallend genoeg vaak ontbreekt aan goede gesprekspartners. Datzelfde gemis aan gesprekpartners signaleerde zij bij de communicatie met jongeren. Dit gemis beschouwt zij als een van de belangrijkste actuele uitdagingen voor de godsdienstpedagogiek. Hieronder een Nederlandse samenvatting van haar kindertheologische bijdrage aan het congres in Zürich.

Meer ruimte

"Wanneer we de opvattingen anno nu vergelijken met die van vorige generaties, komen we het beeld van een straffende God tegenwoordig nauwelijks meer tegen", zegt Freudenberger - Lötz. Zij baseert haar uitspraken op empirische studies naar voorstellingen van kinderen en jongeren ten aanzien van de hemel en God, uitgevoerd door godsdienstpedagogische instituten in Karlsruhe en Kassel. Naar haar mening zou er in de alledaagse communicatie met kinderen en jongeren meer ruimte moeten zijn voor gesprekken over God. Maar dat blijkt bepaald niet altijd vanzelfsprekend en evenmin eenvoudig. Als God ter sprake komt, voelen volwassenen zich vaak overvraagd. Zij zijn ook geneigd om hoogst voorzichtig op vragen te reageren. Terwijl kinderen en jongeren op hun beurt op een onbevangen wijze over God kunnen spreken. En dat kan al op heel jeugdige leeftijd gebeuren. Dat wordt bijvoorbeeld duidelijk in de volgende situatie.

‘Huis van God'

Het jongetje Kaj (3 jaar) wijst op een hem onbekend voorwerp en vraagt zijn moeder:" Wat is dat?" Zijn moeder:" Dat is een etui voor mijn bril. " Kaj: "Waarom?" Moeder: "Daar kan mijn bril in als ik ‘m niet draag. Het is een huis voor de bril." Kaj: "En wat is het huis voor de auto?" Zijn broertje Marvin (5 jaar) roept een beetje geïrriteerd: " De garage!" Kaj: "En wat is dan het huis van God?" Moeder: "Dat is een moeilijke vraag die ik niet zo gauw kan beantwoorden." Marvin roept: "Ik weet het: de mensen zijn het huis van God!"

Exemplarisch

Freudenberger - Lötz gaf tijdens haar optreden aan de universiteit van Zürich een illustratie van de religieuze ontwikkeling van de kinderjaren naar de jeugdtijd. Ze deed dat aan de hand van het meisje Clara.
Als meisje van vier ziet Clara de wereld in drie etages. Beneden staan de mensen, de huizen en de bomen. Daarboven de zon, de maan en de sterren. En daarboven de hemel als woonplaats van God. Freudenberger - Lötz: "Dit mythische, archaïsche wereldbeeld is vergelijkbaar met dat van de eerste beschavingen."

Een jaar later tekent Clara de persoon van God als een wezen met grote ogen, zodat hij alle mensen kan zien. En met grote oren, zodat hij iedereen kan horen. En met veel monden, zodat hij met alle mensen kan praten. In een andere tekening stelt zij God als een vrouw voor. Bij die tekening zegt ze: "God is als een moeder."

Vragen

Anders dan in de eerdere fasen het geval is, ontwikkelen kinderen op de leeftijd van 9 tot 10 jaar een hybride wereldbeeld. Ze stellen zich God niet meer voor als zwevend op een wolk. Wel veronderstellen zij dat God ergens is. Of zij leggen de nodige twijfels aan de dag. Hetgeen vaak onder woorden wordt gebracht met de vraag: "Als ik God niet kan ervaren, hoe weet ik dan dat hij bestaat?"
Vooral in deze leeftijdsfase is het volgens Freudenberger- Lötz van belang, dat leerkrachten, ouders of andere verzorgers / opvoeders, de moeite nemen om met kinderen een dialoog aan te gaan over de grote vragen van het leven. Dat vergt in iedere geval van de kant van onderwijsgevenden dat zij zich leren te bekwamen in het voeren van theologische gesprekken.

Uitdaging

In de fase van de puberteit is bij jongeren een splitsing waar te nemen als het gaat om de benaderingen van de wereld en de voorstelling van God. Zo zijn er jongeren die voor een natuurwetenschappelijke zienswijze op de wereld kiezen, terwijl anderen hun opkomende twijfels en vragen daarentegen als een mogelijkheid zien om zich verder te ontwikkelen. In die lijn schrijft Clara als 13-jarige: "OK, ik denk dat God bestaat. Ook als dat niet wetenschappelijk te bewijzen valt. En ja, het is toch helemaal niet verkeerd als je vragen hebt?"
Professor Freudenberger - Lötz merkt op: "Ook wanneer natuurwetenschappelijke zienswijzen in de puberteit de overhand hebben, wil dat niet zeggen dat jongeren eenvoudigweg ongeïnteresseerd zouden zijn in religieuze en godsdienstige thema's. Helaas ontbreekt het echter in de regel aan gesprekspartners die aan hun vragen recht doen. Daar ligt een van de belangrijkste uitdagingen voor de godsdienstpedagogiek."

Bron: UHZ News

• Kindertheologisch interview met prof. Petra Freudenberger - Lötz op de Oostenrijkse site: Nachrichten.at
• Website Godsdienstpedagogiek / Universiteit van Kassel.

VLAAMS-NEDERLANDSE CONFERENTIE OVER IDENTITEIT / OKTOBER 2011

De plurale samenleving als uitdaging

Onlangs organiseerden het Vlaams Verbond van Katholieke Hogescholen (VVKHO) en de Besturenraad, centrum voor christelijk onderwijs in Nederland, een identiteitsconferentie onder de titel Perspectieven voor een utopisch pluralisme. De conferentie stond volgens de aankondiging in het teken van de vraag ‘of christelijke en katholieke instellingen voor hoger onderwijs en mbo te midden van het pluralisme van vandaag een expliciete droom hebben die richting geeft aan het onderwijs en de vorming van jongeren.' Komt God daarin ter sprake? Is die droom te duiden als een utopie? Hoe kan die droom gestalte krijgen? Welke kansen en grenzen zijn er aan het verwezenlijken van deze positieve toekomst? Kunnen we hierbij inspiratie vinden in een ‘utopisch pluralisme'?

Op de website van de Besturenraad is een kort verslag te vinden. We nemen hieronder enkele intrigerende statements over van prof. Boeve (Leuven) en prof. Kennedy (Amsterdam). Aanvullend volgt nog enige informatie over hun profiel. Verder blijven we uiteraard nieuwsgierig hoe de organiserende organisaties de inbreng van beide keynote speakers op termijn in realistische en spraakmakende onderwijspraktijken zullen vertalen.

‘Ook in plurale setting moet christelijk onderwijs christenen vormen'

Christelijke onderwijsinstellingen moeten meer aandacht hebben voor het voorbereiden van studenten en leerlingen op het leven als christen in de samenleving, hoe pluriform ze ook zijn. Dat pleidooi hield de Amerikaans-Nederlandse historicus prof. dr. James Kennedy tijdens de Identiteitsconferentie voor bestuurders en leidinggevenden in het hoger onderwijs en mbo.

Creatieve minderheid

Prof. dr. Kennedy constateerde dat het christelijk onderwijs in de afgelopen decennia "hoofdsponsor van religieus pluralisme" is geworden. Daarbij is het specifieke van het christelijke verhaal volgens hem op de achtergrond geraakt.
Kennedy ziet toekomst in christelijk onderwijs dat de christelijke traditie als "creatieve minderheid" met spraakmakende praktijken en in een kritisch gesprek met de samenleving naar voren weet te brengen. Christelijke onderwijsinstellingen moeten daarbij ook christelijke studenten en leerlingen weten te voeden met een verdiepend aanbod dat hen helpt zich voor te bereiden op het leven als christen in een pluriforme samenleving.

Christelijke droom

De Vlaamse theoloog prof. dr. Lieven Boeve brak een lans voor christelijk geïnspireerd onderwijs dat een geloofwaardig alternatief biedt voor actief pluralistisch onderwijs aan de ene kant en exclusief confessioneel onderwijs aan de andere kant.
Zo'n alternatief kan volgens hem te midden van het pluralisme van vandaag uitgaan van "een christelijke droom die wakker houdt". Elementen van die droom zijn onder meer de vraag ‘wat heb jij gedaan voor de minsten van de mensen' die Jezus oproept in Matteüs 25, en het getuigen van Gods liefde voor deze wereld. (Zie ook de bestseller: ‘Biecht van kardinaal' van de franse auteur Olivier Le Gendre).

>>> Meer over de sprekers

CONFERENTIE RPI LOCCUM / SEPTEMBER 2011

Nieuw perspectief: Theologiseren met jongeren

De godsdienstpedagogische innovatie onder de noemer Theologiseren met kinderen heeft het afgelopen decennium een opmerkelijke ontwikkeling doorgemaakt. Dat moge alleen al duidelijk zijn uit de sinds 2002 gepubliceerde serie van 14 kindertheologische jaarboeken.
Wie de berichten op deze site met enige regelmaat heeft gevolgd, zal de initiatieven om te komen tot een soortgelijke benadering onder de noemer van Theologiseren met jongeren (TMJ) niet zijn ontgaan. We denken dan met name aan de innovatieve activiteiten die al enige tijd door prof. Petra Freudenberger-Lötz en haar medewerkers / studenten worden ondernomen in de Lernwerkstatt Religion van de Universiteit van Kassel.

Maar ook elders staat de optie van TMJ inmiddels prominent op de godsdienstpedagogische agenda. Dat werd onder andere duidelijk uit de indrukwekkende internationale verkenning van prof. Bert Roebben (Dortmund), die hij onlangs gaf tijdens de eerste conferentie over theologiseren met jongeren (RPI Loccum / september 2011).

Diverse visies

In Loccum presenteerden in totaal dertien sprekers vanuit diverse invalshoeken hun zeer uiteenlopende bijdragen. Naast Bert Roebben gaven de hoogleraren Thomas Schlag (Zürich), Martin Rothgangel (Wenen), Michael Meyer-Blanck (Bonn), Hildrun Kessler (Berlijn), Veit-J. Dieterich (Ludwigsburg), Petra Freudenberger-Lötz (Kassel) met drie van haar veelbelovende studenten, te weten: Stephanie Görk, Karina Möller en Katharina Ochs, en de onderzoekers Katharina Kammeyer (Dortmund), Eva-Maria Stögbauer (Regensburg), en last but not least: de schrijfster Christiane Tiel (Leipzig) hun visies op de godsdienstpedagogische communicatie met jongeren. Als gespreksleiders tijdens de conferentie in Loccum fungeerden achtereenvolgens prof. Friedhelm Kraft (Rector van het RPI Loccum) en prof. Martin Schreiner (Hildesheim).

Twee lijnen

De resultaten van de zeer veel omvattende sessies, waaraan ruim veertig belangstellenden uit zes landen deelnamen, laten vooralsnog nog even op zich wachten. Zij zullen het komende jaar worden gepubliceerd in de eerste uitgave van een nieuwe reeks jaarboeken over jongerentheologie. Deze reeks zal bij Calwer Verlag verschijnen, - als tweede nieuwe lijn naast de reeds eerder genoemde kindertheologische jaarboeken. Kortom: vanaf heden gaat het internationale onderzoek naar de religieuze ontwikkeling gelijktijdig verder op twee van elkaar te onderscheiden sporen, te weten: de theologie van kinderen en de theologie van jongeren. Afgaande op de bijdragen van de verschillende sprekers komen we nu al tot de volgende conclusie. De beide benaderingen vertonen op voorhand in ieder geval drie basale overeenkomsten. 1) De leerlingen zijn per definitie het subject van hun eigen leerproces. En wel zodanig dat zij overeenkomstig hun levensfase de nodige speelruimte krijgen voor hun individuele en persoonlijke toe-eigening van relevante levensbetekenissen. 2) De onderwijsinhouden hebben als zodanig op de een of andere wijze heel direct betrekking op urgente levensvragen en vereiste competenties om te komen tot een verantwoorde, dat wil zeggen: een kritische manier van godsdienstige zingeving , en 3) de beoogde inhouden van het leerproces zijn primair van theologische aard en inspireren als zodanig tot geheel nieuwe en hoogst verassende zienswijzen op het menselijke bestaan en overeenkomstige nieuwe uitdagende manieren van handelen.

Resumerend

Het onderscheid tussen TMK en TMJ is kortweg gezegd vooral gelegen in de toenemende complexiteit van vier van de zes componenten van het Nederlandse model Elementariseren, te weten: elementaire ervaringen, elementaire toegangen, elementaire leeractiviteiten en incentieven & media. Zie de vakdidactiek Verwonderen & Ontdekken blz. 114 en verder. De basale aspecten van elementaire structuren / contexten en levensbetekenissen fungeren naar het zich vooralsnog laat aanzien bij beide benaderingen als fundamentele eyeopeners.

Tenslotte

Wie zich nader wil verdiepen in uitgangspunten van de nieuwe theologische communicatie met de doelgroep van jongeren, verwijzen we naar de onlangs door Thomas Schlag en Friedrich Schweitzer verzorgde uitgave onder de titel: Brauchen Jugendliche Theologie? Jugendtheologie als Herausforderung und didaktische Perspektive. Daarin wordt onder andere een verhelderende onderscheid gemaakt tussen impliciete - / persoonlijke - / en expliciete theologie. Hot items voor TMJ zijn naar de opvatting van de auteurs o.a. divergente opvattingen / preconcepten ten aanzien van kwesties als de theodicee, de eschatologie, de kerk en godsvoorstellingen. Daaraan valt nog nadrukkelijker de problematiek van de monocultuur van het natuurwetenschappelijk denken toe te voegen (het leren verklaren), waardoor relevante geesteswetenschappelijke benaderingen (het leren verstaan) onder de tafel vallen. Zie ook op deze site de voorpublicatie van de bijdrage van Valstar & Kuindersma aan de eerste Internationale Bundel Kindertheologie (Loccum 2011).

Literatuur:

• Thomas Schlag & Friedrich Schweitzer: Brauchen Jugendliche Theologie? Jugendtheologie als Herausforderung und didaktische Perspektive. Neukirchener Verlag 2011.
• Friedrich Schweitzer: Kindertheologie und Elementarisierung. Wie religiöses Lernen mit Kindern gelingen kann. Guetersloher Verlagshaus, 2011.

CONFERENTIE PThU KAMPEN / APRIL 2011

Prachtige kindertheologische dagen in Kampen

Helaas, ze zijn alweer voorbij: de twee kindertheologische conferenties die zich in een tijdsbestek van vier dagen aan de PThU hebben afgespeeld. De organisatoren

kijken met veel genoegen terug op het gebeuren in Kampen, waaraan wetenschappers uit acht landen deelnamen. Met de afsluitende open studiedag trad het Europese netwerk Kindertheologie voor het eerst met een bijeenkomst voor een breed publiek naar buiten. Dat zich voor de open studiedag zowaar twee keer zoveel deelnemers zouden aanmelden dan verwacht, was natuurlijk een plezierige verrassing. Vertegenwoordigers van uiteenlopende organisaties waren aanwezig. En tevens een zeer gemêleerd gezelschap, bestaande uit Pabo-docenten, predikanten, jeugdwerkers, kerkelijk werkers, Identiteitsbegeleiders van het katholiek onderwijs, onderwijsgevenden, studenten en andere belangstellenden. Gelet op de waarderende reacties, ligt het in de lijn van de verwachting dat bij de volgende grootscheepse internationale sessie in Oslo (2013) eveneens een oriënterende open studiedag zal worden georganiseerd. Dan voor geïnteresseerden uit de Scandinavische landen.

En verder...

Om te beginnen: de opbrengst van de internationale expertconferentie aan de PThU Kampen en de annexe workshops van de open studiedag zullen per 2012 door het RPI Loccum in een Engelstalige bundel worden gepubliceerd. Daartoe is een redactionele commissie ingesteld. Ondertussen gaan de reguliere activiteiten van het Netzwerk Kindertheologie verder. Zo vindt al in september 2011 een driedaagse conferentie plaats over het nieuwe perspectief van: Theologiseren met jongeren. Aan deze conferentie die door prof. Friedhelm Kraft, de Rector van het RPI Loccum, wordt georganiseerd, zullen 10 deskundigen inhoudelijke bijdragen leveren. Om er twee te noemen: prof. Petra Freudenberger - Lötz brengt verslag uit van haar onderzoek naar Theologische gesprekken met jongeren. En prof. Bert Roebben zal vanuit een internationaal perspectief zijn licht laten schijnen over de optie van Theologiseren met jongeren in de setting van het onderwijs en de kerkelijk gemeente. Tenslotte: Theologiseren met kinderen en jongeren mag dan een even verrassende als veelbelovende benadering zijn, voor de bijkomende noodzakelijke transformatie van gangbare praktijken naar nieuwe krachtige leeromgevingen hebben de werkers in het onderwijsveld (en het opleidingsonderwijs!) een adequaat handboek, of beter gezegd: een praktische gereedschapskist nodig. Tijdens de conferentie in Kampen werd duidelijk dat die uitdaging in het Duitse taalgebied reeds is onderkend en daadwerkelijk zal worden opgepakt. De vraag naar een dergelijke gereedschapskist ligt inmiddels ook bij Nederlandse en Belgische kindertheologen op tafel. Zeker na de presentatie van de Franstalige DVD: ‘Dieu ? La parole aux enfants. Pédagogie pour une spiritualité en mouvement', van de (Franstalige) Belgische onderwijsinspecteur en maker van educatieve films: Guy Rainotte (zie de V&O-rubriek: Interessante publicaties).

Impressie van Taco Visser

De Besturenraad participeerde in de persoon van collega Taco Visser aan de internationale conferentie. Hij plaatste in de digitale Nieuwsbrief van zijn organisatie een impressie, die wij hieronder overnemen.

>>> Lees meer

Grote belangstelling voor kindertheologische conferenties

Tot voor kort was kindertheologie in Nederland een betrekkelijk onbekend fenomeen. Het grote aantal aanmeldingen dat inmiddels is binnengekomen voor de open studiedag aan de PThU te Kampen op 7 april 2011 maakt duidelijk dat er voor de nieuwe benadering van de kindertheologie bij een brede doelgroep uit de Nederlandse wereld van school en kerk een toenemende belangstelling bestaat. Om daaraan tegemoet te komen hebben de organisatoren besloten om de inmiddels overschreden limiet van 50 naar maximaal 70 deelnemers te verhogen. Aanmeldingen dienen uiterlijk voor 22 maart plaats te vinden. De volgorde van binnenkomst is bepalend voor de deelname aan de open studiedag.
De grote belangstelling geldt eveneens voor de voorafgaande driedaagse internationale expert conferentie, die reeds geheel voltekend is. Aan de beide conferenties zullen in totaal achttien sprekers uit acht landen een inhoudelijke bijdrage leveren. Op dit moment wordt hard gewerkt aan de voorbereidingen.
De beide conferenties worden gefaciliteerd door de PThU en vallen onder de auspiciën van het Internationale Netwerk Kindertheologie. De regie van het een en ander is in handen van Henk Kuindersma (Kampen), Johan Valstar (Zwolle), Katharina Kammeyer (Dortmund), Friedhelm Kraft (Loccum) en Elzbieta Osewska (Warsaw).

• Download hier het complete programma van de beide conferenties.

Open Studiedag Kindertheologie

TMK & FMK

Op 7 april 2011 wordt in Kampen tijdens de open studiedag aan de PThU een oriëntatie gegeven ten aanzien van Theologiseren en Filosoferen met kinderen. Op de agenda staat de kennismaking met basale uitgangspunten en praktijken. Overeenkomsten en verschillen tussen de concepten van Filosoferen met kinderen en Theologiseren met kinderen zijn een terugkerend thema. In het morgenprogramma leggen enkele kinderfilosofen en kindertheologen hun inhoudelijke en methodische kaarten op tafel. Het middagprogramma omvat een zevental workshops over diverse deelonderwerpen. De open studiedag sluit direct aan op de voorafgaande driedaagse Expert Conferentie van het Internationale Netwerk Kindertheologie. De Expert Conference gaat over: ‘Powerful Learning Environments and Theologizing & Philosophizing with Children'. Experts uit deze conferentie zijn bereid gevonden om een aantal specifieke bijdragen te leveren aan het programma van de open studiedag. Het gaat hier om de eerste kindertheologische studiedag in Nederland voor een breed publiek.

 
Godsdienstpedagogische focus

Kinderen verwonderen zich op een onbevangen wijze over het leven zoals zich dat aan hen voordoet. Zij stellen allerlei vragen. Ook grote levensvragen, zoals: ‘Wie ben ik en wie mag ik zijn?' ‘Waarom gaan mensen dood?' ‘Waar vind ik veiligheid en bescherming?' ‘Waarom zou ik anderen eerlijk moeten behandelen?' ‘Waarom geloven sommige kinderen in een andere god?' Recent onderzoek wijst uit dat kinderen niet alleen op een filosofische manier nadenken over vragen die bij hen opkomen. Zij leggen ook een uitgesproken theologische belangstelling aan de dag.

Kindertheologen zijn van mening dat de stem van kinderen gehoord dient te worden. Zij pleiten voor nieuwe godsdienstpedagogische praktijken die uitstijgen boven het misverstand dat het in de godsdienstige opvoeding zou gaan om het doorgeven van kant-en-klare godsdienstige kennis. Voor de duidelijkheid: het gaat hen niet om het aanbod van een kinderlijke variant van ‘de grote-mensen-theologie'. Kindertheologen willen kinderen volledig serieus nemen en recht doen aan de theologische vragen en zienswijzen die bij hen zelf opkomen. In situaties van opvoeding en onderwijs leggen kindertheologen dan ook de godsdienstpedagogische focus bij het Theologiseren met kinderen en het ontwerp van krachtige leeromgevingen. Deze meeromvattende benadering is inmiddels een nieuw paradigma in de Europese godsdienstpedagogiek.

>>> Lees meer

Terugblik: Kinderen & Geluk

Het thema van de jaarlijkse conferentie Kindertheologie in Loccum was een schot in de roos. De dertig deelnemers raakten gaandeweg steeds meer gefascineerd. Das was geen wonder want het ieder mens streeft naar geluk in het leven. Daar kun je geen genoeg van krijgen. Maar over wat geluk dan inhoudt, bestaan evenveel meningen als er mensen zijn. Alleen al in de wereld van de klassieke oudheid komen we zo’n 300 definities van ‘geluk’ tegen. Kortom: ‘geluk’ is een containerbegrip. De betekenissen zijn cultureel bepaald. Elke cultuur kent heel eigen taal- en expressievormen om ervaringen van geluk tot uitdrukking te brengen. Om een eenvoudig voorbeeld te geven: in de Engelse taal komen we de termen Luck en Happiness tegen. Die hebben soms iets met elkaar te maken, maar veel meer ook niet.

Geluk waarnemen

Na de eerste begripsbepalingen kwam de vraag op tafel hoe kinderen op hun eigen wijze geluk waarnemen. Om verder de diepte in te gaan werden in de opeenvolgende sessies uiteenlopende pedagogisch-didactische en theologische opties ter sprake gebracht. Veelal vanuit de setting van concrete situaties van opvoeding en onderwijs. Bijvoorbeeld aan de hand van een onderzoek naar de symboolopvattingen en gelukservaringen van Tsjechische kinderen (Noemi Brava); een analyse van een thematische godsdienstlessen (Hanna Roose, Christian Butt); een verkenning van nieuwe praktijken zoals de upgrade van ‘Godly Play’ (Evamaria Simon, Martin Steinhäuser) en de didactiek van ‘Biblioloog’ (Uta Pohl – Patalong); een reflectie op korte onderwijsfilms over vragen naar geluk en ongeluk (Martin Schreiner). En uiteraard werden er vakinhoudelijke oriëntaties geboden op achterliggende theologische en godsdienstpedagogische motieven (Mirjam Schambeck, Gerhard Büttner). Tot zover deze korte terugblik. Wie kennis wil nemen van de opbrengst van de kindertheologische conferentie 2010 verwijzen we naar het negende Jahrbuch für Kindertheologie, dat het volgend jaar zal verschijnen.

Kinderen & Geluk

Wie zal bestrijden dat kinderen het onvoorwaardelijke recht hebben om gelukkig te zijn? Niemand toch? Maar over ‘geluk’ gesproken: wat verstaan kinderen daar eigenlijk zelf onder? En om realistisch te blijven: hoe beleven kinderen hun ervaringen van ‘ongeluk’? [Tussen haakjes: Deze vragen gelden natuurlijk net zo goed voor hun opvoeders thuis en op school.] Dat brengt ons vervolgens op belangrijke kwesties als: hoe komen dergelijke vragen in het alledaagse leven op tafel? En: wat zouden opvoeders thuis en op school vanuit het perspectief van de kindertheologie mogelijkerwijze kunnen bijdragen aan de oriëntatie van kinderen op datgene wat men eenvoudigweg pleegt samen te vatten als de vraag naar ‘de zin van het leven’?

Het zal duidelijk zijn dat, – als het er werkelijk op aankomt, geen enkele opvoeder die uitgaat van een godsdienstige traditie zich aan een godsdienstpedagogische oriëntatie kan onttrekken.

Conferentie Kindertheologie 2010 Loccum

De hoogst fascinerende kwestie van geluk en ongeluk is het uitgangspunt van de conferentie over Kindertheologie, die in september 2010 plaats vindt in het godsdienstpedagogisch instituut te Loccum (Duitsland). Daar zullen experts, waaronder Anton Bucher, Uta Pohl, Mirjam Schambeck, Gerhard Büttner en Mirjam Zimmermann, hun licht laten schijnen over diverse aspecten van de thematiek.

Open studiedag Kindertheologie 2011 Kampen

Voor de conferentie in Loccum bleek de aanmelding al direct na de aankondiging overweldigend te zijn. Dat gegeven laat zich opvatten als een indicatie van de kennelijke relevantie van de godsdienstpedagogische vraag naar geluk en ongeluk. Nederlandse belangstellenden die nieuwsgierig zijn naar de uitkomst van de komende conferentie in Loccum, verwijzen wij naar de open studiedag kindertheologie die op 7 april 2011 aan de PthU in Kampen zal plaats vinden. Degenen die zich nu alvast willen aanmelden voor deze open studiedag kunnen dat hier kenbaar maken. Zie ook de eerdere informatie in deze rubriek over de Internationale Conferentie Kindertheologie 2011 in Kampen.

Studiedag over het religieuze kinderlied

Op 2 september 2010 organiseert het Centrum voor Levensbeschouwing aan de Stenden hogeschool te Leeuwarden een veelbelovende studiedag over het religieuze kinderlied. Deze studiedag die staat aangekondigd onder de titel: ‘In beelden zingen’, is bedoeld voor 3e jaarstudenten Pabo, leerkrachten basisonderwijs en alle anderen die geïnteresseerd zijn in muzikale en inhoudelijke criteria voor het religieuze kinderlied. Het programma is up to date en begint met een oriënterende inleiding van Thea Endedijk – Griffioen en Henk Kuindersma. Beiden staan landelijk bekend vanwege hun toonaangevende ideeën over het religieuze kinderlied. Vanuit hun vakdomein gaan de beide inleiders in op eigentijdse muziekpedagogische en godsdienstpedagogische opvattingen ten van het zingen van geloofsliederen.

De bezoekers van de studiedag kunnen vervolgens kiezen uit een zevental uiteenlopende workshops in een viertal ronden. Daarin komen boeiende aspecten, inzichten en mogelijke liedpraktijken voor kinderen op de basisschool aan de orde. Daarbij staat telkens de vraag naar hoogwaardige kwaliteit centraal. De workshops worden gegeven door (1) Arda de Boer-van Veen, (2) Pieter Witteveen, (3) Sjoerd van der Veen, (4) Joanneke Kuipers, (5) Jaap Veenstra, (6) Jan Luth en (7) Jan Marten de Vries.

Klik hier voor meer informatie over de studiedag ‘In beelden zingen’.

Aanvulling Beeldbank V&O

Vanwege de toenemende vraag naar digitaal beeldmateriaal is de Rubriek 13 van de Beeldbank uitgebreid met 80 nieuwe plaatjes.

In totaal zijn er nu 135 afbeeldingen geplaatst, waaronder een stripverhaal bij het verhaal van de ‘Verloren Zoon’ en een driedelige cartoon bij het onderwerp ‘zienswijzen en zijnswijzen’.

De toegevoegde afbeeldingen lenen zich bij uitstek voor de benadering van ‘Fototaal’ . Klik hier voor meer info. Zie voor enkele aanwijzingen tevens onder Praktijk en Diversen van de Rubriek Vragen.

De methode ‘Fototaal’ is naar het zich laat aanzien de meest bekende vorm van het werken met ‘Incentieven & Media’. Zie ook de Vakdidactiek Verwonderen & Ontdekken, blz. 119 – 120. De afbeeldingen kunnen, - al naar gelang de thematiek die tijdens de betreffende les aan de orde komt, worden geselecteerd en opgeslagen. Voor de toegang tot de Beeldbank is overigens de inlogcode van het boek V&O vereist. Tenslotte: de praktijk wijst uit dat onderwijsgevenden het beeldmateriaal in de regel voor vertoning opslaan in een nieuwe PowerPoint.

Digitale beeldmaterialen

Het Digibord begint in basisscholen een plaats te veroveren. De vraag is in hoeverre uitgevers de markt van godsdienstonderwijs / levensbeschouwing zullen gaan bedienen. De vraag naar digitale gebruiksmaterialen neemt in ieder geval snel toe. Op deze site wordt verwezen naar beeldbanken.

Een regelrechte topper is de reeds langer bestaande Vlaamse Thomas – beeldbank.

De beeldbank V&O is onder andere gevuld met materialen rond het thema: ‘helpers en helpen’ en voorzien van achtergrondinformatie, links & tips.

De komende maand worden nieuwe items toegevoegd. Lezers van Verwonderen & Ontdekken die de beeldmaterialen van V&O willen gebruiken, vinden op het eerste blad van hun boek een inlogcode.

Internationale Conferentie Kindertheologie 2011

In september 2009 werd in het Religionspädagogisches Institut Loccum (Duitsland) de eerste Internationale Conferentie over Kindertheologie georganiseerd. De conferentie telde zo’n 25 deelnemers uit elf landen. Bert Roebben, thans hoogleraar aan de Universiteit van Dortmund, zorgde aan het eind van de conferentie voor een veelbelovende evaluatie. Zijn verslag en de 15 Engelstalige bijdragen van godsdienstpedagogen uit diverse landen worden onder verantwoordelijkheid van het RPI Loccum in boekvorm uitgegeven. Het Netwerk Kindertheologie heeft overigens sinds 2002 bij Calwer Verlag reeds 12 studies gepubliceerd.

>>> Lees meer

Godsdienstpedagogen vieren Lustrum

Het Nederlands Godsdienstpedagogisch Genootschap (NGPG) bestaat vijf jaar. Dat wordt op vrijdag 28 mei gevierd met een feestelijke bijeenkomst aan de VU. ’s Morgen in het hoofdgebouw aan De Boelelaan en ’s middags in de Faculteit der Psychologie en Pedagogiek aan de Van der Boechorststraat. Het ochtendprogramma is gewijd aan de uitgave: Religious Education as Encounter, A Tribute to John M. Hull. Deze bundel is de spin-off van het symposium ter gelegenheid van het op 21 oktober 2005 door de VU aan professor John Martin Hull verleende eredoctoraat. In het middagprogramma komt o.a. de godsdienstpedagogische agenda voor de komende vijf jaar op tafel.

>>> Lees meer

‘Godsdienstles is al lang geen godsdienstles meer’

De Belgische aartsbisschop André-Joseph Léonard, vindt dat het vak godsdienst te veel op maatschappijleer lijkt. Tijdens een officiële toespraak in Rome uitte Monseigneur Léonard zijn bezorgdheid over de toestand van het ‘zogenaamde' godsdienstonderwijs in België. De woordvoerder van de aartsbisschop gaf een nadere toelichting: ‘Kinderen komen tegenwoordig niet meer in contact met Jezus en de christelijke boodschap, en daarmee moeten we in de godsdienstlessen rekening mee houden. Dit heeft niks met indoctrinatie te maken. Het komt erop aan om meer informatie te geven, zodat jongeren een bewuste levenskeuze kunnen maken. Zonder kennis is die keuze niet mogelijk. Ook een negatieve keuze niet.'

>>> Lees meer

Nieuwe Bijbelvertaling

De Nieuwe Bijbelvertaling (NBV) verscheen al in 2004. In 2005 werd deze vertaling zowaar uitverkoren tot ‘het Boek van het Jaar’. Inmiddels zijn er al meer dan een miljoen exemplaren verkocht. Op dit moment is de NBV is een van de meest gebruikte en meest gelezen bijbelvertalingen in Nederland. Op 23 april 2010 meldde het NOS-Journaal dat de Nieuwe Bijbelvertaling, - naast de bekende Statenvertaling (1637) en de NBG-vertaling (1951), is aangewezen als officiële uitgave voor het gebruik in de protestantse kerkdiensten. Dat heeft de generale synode van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onlangs besloten. Het besluit ging niet zonder kritiek gepaard. Sommige synodeleden vonden dat er te veel uitleg in de vertaling staat, waardoor er te weinig ruimte over is voor een eigen interpretatie.

>>> Lees meer

Midden in de week, maar zondags niet

Symposium levensbeschouwelijk begeleiden in het pc basisonderwijs

Op 16 juni organiseert Pabo Arnhem het symposium “Midden in de week maar zondags niet”. Op dit symposium zal een groot aantal mensen, betrokken bij het (pc) basisonderwijs, bij elkaar komen voor een intensieve inhoudelijke uitwisseling van gedachten en ervaringen over het levensbeschouwelijk begeleiden van kinderen. De inhoudelijke uitwisseling zal gevoed worden door de presentatie van een onderzoek van Pabo Arnhem zelf, een onderzoek van Pabo Zeeland en een groot aantal inspirerende workshops. Het symposium is in het gebouw van Pabo Arnhem, Ruitenberglaan 27 in Arnhem en duurt van 13.00 – 17.00 uur. Deelname aan het symposium is gratis maar opgave is wel verplicht.

 >>> Meer lezen

OUDERS & COO

Onderwijsgevenden dragen een zeer belangrijke verantwoordelijkheid voor de opvoeding en het onderwijs van hun leerlingen. Maar hun verantwoordelijkheid blijft altijd van secundaire aard. De primaire verantwoordelijkheid voor de opvoeding van kinderen ligt per definitie bij hun eigen ouders / opvoeders thuis. Vanuit dat perspectief en vanuit de eigen visie en missie onderzoekt de unit Onderzoek & Ontwikkeling van de landelijke ouderorganisatie OUDERS & COO op dit moment nieuwe mogelijkheden voor theologische gesprekken tussen ouders en kinderen. Daarbij blijft de afstemming tussen de opvoeders thuis en op school een basaal gegeven. Inmiddels is door OUDERS & COO een ontwikkelingstraject in gang gezet. De beide kernredacteuren van de vakdidactiek Verwonderen & Ontdekken fungeren bij het ingezette traject als wetenschappelijke adviseurs.

Sporen van geloof

De redactie van Verwonderen & Ontdekken heeft dr. Reichert, een topexpert op het terrein van de Romeinse oudheid en de kerkvaders, bereid gevonden om een substantiële bijdrage te leveren aan de site V&O. De aanleiding om hem daartoe uit te nodigen, is gelegen in de constatering dat aankomende leraren basisonderwijs tijdens hun opleiding veelal op een marginale kennis maken met de geschiedenis van de christelijke religie. Op een groot aantal Pabo’s komt kerkgeschiedenis zelfs helemaal niet meer in het curriculum voor. Een soortgelijke waarneming geldt ook voor de gangbare godsdienstmethoden voor het basisonderwijs. Daar blijken basale historische perspectieven volledig te ontbreken. Die opmerkelijke verwaarlozing van het verleden maakt allerlei vormen van godsdienstige praktijken in het heden onbegrijpelijk en daarom niet meer aan leerlingen in de basisschool uit te leggen. Dr. Reichert zal in zijn bijdrage een handreiking geven in de richting van een canon voor de kerkgeschiedenis. De publicatie op deze site volgt voor de zomervakantie.

IKO-Studiedag op 21 april 2010

Het Instituut voor Katholiek Onderwijs (IKO) is een kennis- en innovatiecentrum dat zich richt op onderzoek, ontwikkeling en ondersteuning met betrekking tot de identiteit en de religieuze vorming van katholieke scholen voor primair onderwijs. Het IKO wil identiteitsbegeleiders, pabodocenten, methodemakers en leerkrachten ook ondersteunen. Onder andere door de organisatie van studiedagen.

Filosoferen en/of Theologiseren met Kinderen

Tijdens de studiedag op woensdag 21 april 2010 in de Domstad Pabo te Utrecht stelt het IKO de vraag centraal hoe leerkrachten vorm kunnen geven aan godsdienst / levensbeschouwing. Veel leerkrachten voelen zich volgens het IKO hierin vaak verlegen. Ze weten ook wat ze wél willen: aansluiten bij de verwondering en nieuwsgierigheid van kinderen en dan spreken over samen zoeken, verwonderen, denken en ontdekken. Filosoferen en theologiseren kunnen beide een impuls geven aan leerkrachten om hun verlegenheid met godsdienst / levensbeschouwing voorbij te zijn en de uitdaging aan te gaan. Waarin onderscheidt zich dan ieders inbreng? Klik hier voor informatie over de inhoud van de studiedag.

Olivia gaat naar Birmingham

Hierbij een nieuwe bijdrage op deze site in de Rubriek Nieuws - Actuele ontwikkelingen. Daarin valt het een en ander te lezen over Religious Education. Dat is te danken aan studente Olivia, die van plan is om daarover tijdens haar stage een werkstuk te maken. Docent Bomhof geeft haar alvast een eerste oriëntatie. Daarin gaat het uiteraard over de visie van ‘his masters voice’ Michael Grimmitt en de innovatie RE-praktijken in Birmingham. De tekst bevat enkele Engelse passages. Die worden op korte termijn van een vertaling voorzien. Dankzij Olivia.

>>> Meer lezen

Kindertheologie gaat internationaal

De term ‘Kindertheologie’, - een godsdienstpedagogische variant van de benadering van filosoferen met kinderen , is een uitvinding van Anton Bucher (1960), hoogleraar godsdienstpedagogiek aan de universiteit van Salzburg. Zijn talrijke publicaties over de godsdienstige ontwikkeling van kinderen en het daarmee samenhangende aspect van de godsdienstpedagogische communicatie hebben geleid tot het Duitstalige Netwerk Kindertheologie, dat sinds 2002 jaarlijks in het Godsdienstpedagogisch Centrum van het RPI Loccum (Duitsland) vergadert. Inmiddels zijn bij de uitgeverij Calwer Verlag een zevental ‘Jahrbucher’ en een viertal ‘Sonderbände’ gepubliceerd, met uiteenlopende verkenningen en onderzoeksresultaten. Daarmee is het fenomeen Kindertheologie inmiddels de meest opvallende vernieuwingsbeweging in het godsdienstpedagogische domein van het primair onderwijs van Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland.

In het Nederlandse taalgebied is ‘theologiseren met kinderen’ opgepakt door de vakdidacticus Johan Valstar en symbooldidacticus Henk Kuindersma, de kernredacteuren van ‘Verwonderen & Ontdekken’. In hun Nederlandse variant van het basismodel Elementariseren (Nipkow & Schweitzer) leggen zij het zwaartepunt bij de godsdienstpedagogische communicatie met kinderen. Zie de vakdidactiek V&O blz. 130 en verder.

Eerste internationale conferentie

In september 2009 organiseerde professor Friedhelm Kraft, de rector van het alom vermaarde godsdienstpedagogisch instituut van Loccum de eerste internationale conferentie over Kindertheologie, waarbij representanten uit elf landen betrokken waren. Bert Roebben, thans hoogleraar aan de Universiteit van Dortmund, zorgde aan het eind van de conferentie voor een evaluatie.

Over twee jaar wordt de volgende internationale conferentie over Kindertheologie georganiseerd. Het bestuur van het netwerk Kindertheologie verzocht Henk Kuindersma en Johan Valstar de tweede internationale conferentie te organiseren aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) te Kampen. Die uitnodiging werd door beiden met genoegen geaccepteerd. Te zijner tijd volgt meer nieuws op deze site.

Kindertheologie omvat een veelheid aan aspecten. Internationaal bekeken spelen allerlei contextuele gegevens een rol. Ter illustratie geven we hieronder het programma van de eerste internationale conferentie in Loccum. De diverse bijdragen zullen per januari 2010 in een Engelstalige uitgave van het RPI Loccum worden gepubliceerd.

Programma eerste Internationale Conferentie Kindertheologie 2009

1) Anton Bucher, Austria

Children’s theology between theology and philosophy

2) Uhr Sturla Sagberg, Norway

Children as spiritual subjects and the significance of educational environment

3) Katharina Kammeyer, Germany

The prayers of preschool-children – empirical and theological Insides

4) Annemie Dillen, Belgium

Theologising with children within a family context

5) Johan Valstar, The Netherlands

…and what about prospective teachers? / The need of induction

6) Henk Kuindersma, The Netherlands

Initial preferences of GVO-teachers

7) Uhr Egle Säre, Estonia

Kinderphilosophie in Estland. Ein Rückblick auf die ersten Modellversuche

8) Noemi Bravena, Czech Republic

Philosophizing on National tradition related to Christmas

9) Dana Hanesova, Slovak Republic

Theologizing with children: Research on Children’s images of God in the Slovak Republic

10) Elisabeth Haakedal, Norway

Images of God in R. E. textbooks

11) Birute Brilliute, Lithuania

Towards a new paradigm for R. E. in Lithuania

12) Elzbieta Osewska, Poland

Catechesis with children in a Polish family - empirical Catechesis with children in a Polish family - empirical insides

13) Elzbieta Osewska, Jozef Stala, Poland

How do we find God with children with the help of R.E. programme?

14) Elisabeth E. Schwarz, Austria

How teachers learn philosophizing and theologizing

15) Bert Roebben, Germany

Theologizing with children in Europe. Summary and orientations on the conference

Links

• Elementariseren als multiperspectivisch model voor de onderwijsvoorbereiding

VELON Tijdschrift Jaargang 2007, Editie 3, 15 juli 2007

Gepubliceerd door Johan Valstar

• Van kindervragen naar kindertheologie

Tijdschrift Praktische Theologie. Jaargang 35/1,2008

Gepubliceerd door Henk Kuindersma

• Website RPI Loccum

GVO in de openbare basisschool

Aandachtspunten bij de methode BijbelWijs

Vooraf

Zoals eerder gemeld, heeft de Overheid de nodige fondsen beschikbaar gesteld ten behoeve van de upgrade van het godsdienstig en humanistisch vormingsonderwijs op de openbare basisschool. In dat kader is er thans sprake van een toenemende belangstelling voor nieuwe methodische materialen.

Om ons tot de protestantse denominatie te beperken: daar liggen op dit moment twee nieuwe uitgaven op de plank. Het gaat om ‘BijbelWijs’ en ‘Het Verhaal Centraal’. De eerste editie van Het Verhaal Centraal is oorspronkelijk in 1997 verschenen, onder de redactie van L. Ridderhof en H. Spinder. In opdracht van JOP, de jeugdorganisatie van de PKN, in samenwerking met de Nederlandse Zondagschool Vereniging (NZV) is thans een geheel nieuwe versie ontwikkeld. Hoofdredacteur Erik Renkema meldde een jaar geleden al: ‘Van de bestaande methode nemen we wel het een en ander over, maar we pakken het wel helemaal anders aan.’ Op de nieuwe uitwerking en het achterliggende concept komt de redactie van V&O in oktober terug. Wie nieuwsgierig is naar het verschil tussen ‘BijbelWijs’ en ‘Het Verhaal Centraal’ kan overigens terecht op de studiedag ‘Nieuwe Kleren Voor GVO’. Zie voor meer informatie de flyer van de betrokken organisaties op Internet.

Het schrijven van een methode GVO voor het basisonderwijs is geen eenvoudige opgave, te meer wanneer men niet zomaar kan teruggrijpen op een rijke vakdidactische traditie. Dat er het een en ander bij de ontwikkeling van methoden komt kijken, kan men ook concluderen uit de onderstaande bijdrage van Johan Timmer. Hij is docent middelbaar onderwijs en auteur bij ThiemeMeulenhoff. Door Lucré van Putten, de projectleider van BijbelWijs / HGJB werd hij als deskundige op het terrein van theologie met kinderen aangezocht om een bijdrage te leveren aan de verdere profilering van de methode BijbelWijs.

>>> Meer lezen

Overheid subsidieert GVO en HVO

Ongeveer 2/3 deel van de Nederlandse basisscholen valt onder de categorie van het bijzonder onderwijs. Op die scholen maakt godsdienstonderwijs deel uit van het reguliere leerplan. Dat is niet het geval op openbare basisscholen. De veronderstelling ‘dat daar dan ook helemaal geen godsdienstonderwijs wordt gegeven’, berust echter op een misverstand. Volgens artikel 50 van de WPO moet het bevoegd gezag van een openbare school leerlingen in de gelegenheid stellen om binnen de schooltijden godsdienstig -, of levensbeschouwelijk vormingsonderwijs te volgen. Het gaat hier om een facultatieve optie op basis van een wettelijke regel die al sinds 1842 wordt uitgevoerd. De huidige praktijk wijst uit dat maar liefst 56 procent van het openbaar basisonderwijs mogelijkheden biedt voor godsdienstig vormingsonderwijs (GVO) en humanistisch vormingsonderwijs (HVO).

Met ingang van 1 augustus 2009 subsidieert de overheid deze vormen van onderwijs. Daarmee wordt voldaan aan een lang gekoesterde wens om betere randvoorwaarden te creëren, zodat het voortbestaan en de nodige ontwikkeling van het GVO en het HVO in het openbaar basisonderwijs kan worden gegarandeerd. De betrokken organisaties hebben hun krachten gebundeld en zijn inmiddels druk aan de slag met een upgrade van onderwijsprogramma’s en de professionalisering van leerkrachten. Aan het professionaliseringsprogramma levert overigens ook dr. Henk Kuindersma, kernredacteur van Verwonderen &Ontdekken, diverse bijdragen. Hij heeft zich gespecialiseerd in de benadering van ‘Theologiseren met kinderen’, - een nieuwe godsdienstpedagogische variant op de bekende praktijk van ‘Filosoferen met kinderen’.

>>> Meer lezen

Stimuleringsprijs Christelijk Onderwijs 2008

Lyanne Friso is de winnares van de Stimuleringsprijs Christelijk Onderwijs 2008. De Besturenraad en de UnieNzv houden deze prijs in stand. Friso, afgestudeerd aan de pabo van de Stenden Hogeschool in Leeuwarden, kreeg de prijs voor haar afstudeeropdracht 'Een symbolisch koninkrijk'. Die bestaat uit een lessenserie waarin een symbolische lezing van verhalen uit het Bijbelboek Samuël als uitgangspunt is genomen.

>>> Meer lezen

Tentoonstelling Heilig Vuur

De tentoonstelling Heilig Vuur laat met circa 80 topstukken uit de collectie van het Stedelijk Museum zien hoe divers de religieuze beleving onder moderne kunstenaars is geweest en nog altijd is. Vele van de geëxposeerde werken van kunstenaars als Mondriaan, Malevitsj, Chagall, Schnabel, Rothko, Bacon, Gilbert & George, Mike Kelley en Marlene Dumas zijn jarenlang niet getoond en laten nu weer de verrassende breedte van de collectie zien. Andere werken zijn eerder in de vaste opstelling van het museum gepresenteerd en krijgen nu in de context van De Nieuwe Kerk een andere dimensie.

De tentoonstelling Heilig Vuur is gericht op religie en spiritualiteit in de moderne kunst. Bij het merendeel van de stukken zal de bezoeker betrekkelijk weinig of geen traditionele kerkelijke beeldtaal aantreffen. Kunst direct geïnspireerd door bijbelse motieven, of door de tradities van de islam, het hindoeïsme of het traditionele boeddhisme is in de collectie van het Stedelijk Museum nauwelijks vertegenwoordigd. De tentoonstelling spoort in ieder geval wel met de eigentijdse trend: aandacht voor vormen van religie, spiritualiteit en religieuze beleving. Het is verrassend om te ontdekken hoe ruim die begrippen worden genomen. Het gaat hier om een actuele ontwikkeling.

De tentoonstelling duurt tot en met 19 april 2009. Locatie: De Nieuwe Kerk Amsterdam. Openingstijden: dagelijks 10-18 uur. Op donderdag tot 22.00 uur. Info: tel. 020-6386909 en http://www.nieuwekerk.nl

Lees verder >>>